Lê Tuấn Huy
Trong 7 điểm tại Kiến nghị về
sửa đổi Hiến pháp 1992, nhóm 72 nhân sĩ có "yêu cầu bỏ quy định
lực lượng vũ trang phải trung thành với Đảng Cộng sản Việt Nam".
Nhiều bài báo xem việc không giữ
quan điểm như dự thảo sửa đổi Hiến pháp[1]là
muốn phi chính trị và trung lập hóa quân đội, là phản động, và sẽ khiến suy yếu
sức chiến đấu của quân đội[2].
Trong khi đó, ông Nguyễn Trọng
Vĩnh nói rằng
không đề cập việc phi chính trị hóa quân đội, mà vấn đề là ở chỗ quân đội phải
trung thành với Tổ quốc (và Nhân dân) chứ không phải là hiến định quân đội
trung thành với Đảng. Ông Bùi Đức Lại cũng cho rằng ai
đấy nói "không ghi các lực lượng vũ trang phải trung thành với Đảng là phi
chính trị hoá", là đang chụp mũ cả Hồ Chí Minh.
1. Hồ Chí Minh
đã nói như thế nào về sự trung thành của quân đội?
Đoạn trích "Quân đội ta trung
với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hi sinh vì độc lập, tự do của Tổ
quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt
qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng"[3] được
dùng để minh chứng cho dự thảo Hiến pháp. Và nó càng kiên cố với lập luận cho
rằng 6 chữ "trung với nước, hiếu với dân" ra đời chỉ
trong tình huống đặc biệt, khi Đảng rút vào bí mật, nên Hồ Chí Minh không thể
nhắc tới Đảng, còn thì ngay từ khi thành lập Việt Nam Tuyên
truyền Giải phóng quân, lãnh tụ đã dứt khoátkhẳng định vai trò lãnh
đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với quân đội. Thực tế sự kiện lịch sử và bản
văn của Hồ Chí Minh, có đúng như vậy không?
Tại Chỉ thị thành lập Đội
Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân - mà ngày 22-12-1944 cũng là
ngày khai sinh của Quân đội Nhân dân Việt Nam - Hồ Chí Minh nhấn mạnh đây là
"đội quan đàn anh", tuyên truyền cho việc vũ trang toàn dân nhằm xây
dựng những "đội quân đàn em khác"[4].
Trong 10 lời thề
danh dự của đội, "Hi sinh tất cả vì Tổ quốc Việt Nam"
là điều được xướng lên trước tiên. Việc Đảng Cộng sản Đông Dương tuyên bố tự
giải tán, đến ngày
11-11-1945 mới xảy ra, nhưng ở cả hai bản văn định hình việc xây
dựng quân đội Việt Nam đều không đề cập gì về vai trò của đảng này.
Cũng không phải đến ngày 26-5-1946,
trong Lời căn dặn học viên trong Lễ khai trường Trường võ bị Trần Quốc
Tuấn, Hồ Chí Minh mới cho ra đời tư tưởng "trung với nước, hiếu với
dân"[5].
Trước đó, ngày 7-1-1946, ông đã nói tại Trường Cán bộ tự vệ, rằng "Phải
trung với nước. Phải hiếu với toàn dân, với đồng bào"[6].
Tiếp tục, ngày 27-3-1947, trong thư
gửi báo Vệ quốc quân[7],
ngay dòng đầu, Hồ Chí Minh đã lập tức khẳng định: "Vệ quốc quân là quân
đội của nhân dân, để bảo vệ đồng bào, giữ gìn tổ quốc”[8].
Rồi vào tháng 5-1948, lá thư gửi Trường Trần Quốc Tuấn[9] nhân
khai giảng khóa IV cũng được chốt lại bằng 6 chữ mà ông đã căn dặn quân đội[10].
Từ ngày 11 đến 19-2-1951, Đảng Cộng
sản Đông Dương họp Đại hội II tại
Tuyên Quang, quyết định tách thành 3 đảng riêng ở Việt, Miên, Lào. Với tên gọi
Đảng Lao động Việt Nam, những người cộng sản đã tái công khai hoạt động. Thế
nhưng, không vì vị thế mới đó mà lãnh tụ đảng lại đặt quân đội vào chỗ đẩy nước
và dân xuống hàng thứ hai, sau Đảng.
Ngày 26-5-1951, báo Nhân dân đăng
thư Hồ Chí Minh gửi Bộ trưởng Bộ Thương binh, Cựu binh, trong đó ca ngợi:
"Anh em thương binh đã hi sinh một phần xương máu để giữ gìn Tổ quốc, bảo
vệ đồng bào, đã tận trung với nước, tận hiếu với dân"[11].
Cũng trên báo này, ngày 9-8-1951, ở bài điếu Hồ Tùng Mậu - người có vị trí cả
trong Đảng, Chính phủ và quân đội - Hồ Chí Minh đã ghi nhận một tấm gương
"tận trung với nước, tận hiếu với dân"[12].
Cho dù ngày 22-12-1964, nhân chiêu
đãi kỷ niệm 20 năm thành lập quân đội, Hồ Chí Minh có nói đến "trung với
Đảng", thì ý kiến đấy cũng không tiếp tục chi phối tư tưởng của ông về
quân đội nói riêng và các đối tượng khác nói chung. Ngược lại, vẫn là 6 chữ
được nhấn mạnh từ trước.
Ở điện gửi Đại hội Anh hùng Chiến sĩ
Thi đua và Dũng sĩ các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam lần thứ hai,
báo Nhân dân đăng tải ngày 14-10-1967, "tinh thần trung
với nước, hiếu với dân" là điều mà Hồ Chí Minh khen ngợi đầu tiên[13].
Ông không đề cập đến việc đội quân miền Nam phải trung với Mặt trận - chủ thể
chỉ đạo trực tiếp, hay với Đảng - chủ thể lãnh đạo thực chất của họ.
Không chỉ quân đội, đối với Hồ Chí
Minh, cán bộ, đảng viên cũng phải trung với nước, hiếu với dân, như trường hợp
ông nói đến Hồ Tùng Mậu kể trên. Chưa hết, ông xem đấy là một đặc điểm đạo đức
mới, khác với đạo đức phong kiến.
Ở cuốn sách có tựa Đời sống
mới, viết xong ngày 20-3-1947 và xuất bản cùng năm, với bút danh Tân
Sinh, ông xem "tận trung với nước, tận hiếu với dân" là điều cần được
phát triển[14].
Ngày 3-3-1955, ở bài Người
cán bộ cách mạng, trước khi phê phán những khuyết điểm sai lầm, Hồ Chí Minh
đã nhắc nhở đạo đức của người cán bộ đối với nước và dân[15].
Tại Hội nghị bồi dưỡng chỉnh huấn (22 - 26-1-1965), ông lại nói đến điều này[16].
Rồi trong thư đề ngày 2-9-1965, Hồ Chí Minh đã dặn dò thanh niên "trung
với nước, hiếu với dân, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt
qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng"[17].
Đến tháng 4-1966, nói về 5 nội dung của chủ nghĩa anh hùng cách mạng,
"trung với nước, hiếu với dân" là cụm từ được ông viết ra đầu tiên[18].
Ở những năm tháng cuối đời, đạo đức
căn bản đối với dân và nước là điều mà Hồ Chí Minh vẫn không hề sao nhãng. Đầu
tháng 6-1969, khi trao đổi với Ban Tuyên huấn về việc làm loại sách "Người
tốt, việc tốt", ông dùng cách nói thân tình của một người đã gần 80 tuổi
để đề cao đạo lí "trung với nước, hiếu với dân"[19].
Đối với Hồ Chí Minh, phải nói rằng
không phải "rõ ràng", mà là "hết sức rõ ràng" và hiển
nhiên, rằng trung với nước, hiếu với dân không phải là một ý
kiến do thời cuộc đưa đẩy hay chỉ nhằm minh họa cho dịp nào đấy, mà là một tư
tưởng nhất quán và liên tục, từ khi quân đội ra đời cho đến khi ông qua
đời. Nó được nhấn mạnh cho cả quân đội và cả cán bộ, đảng viên, mà những
người làm bộ sách Hồ Chí Minh Toàn tập cũng đã đề cao[20].
Hồ Chí Minh đặt "trung với
nước, hiếu với dân" ở một tầm cao hơn nhiều so với trung với vua rồi mới
đến nước và dân[21].
Vậy, nếu đặt trước quân đội một chủ thể "trực tiếp, toàn diện và tuyệt
đối", lên trên cả nước và dân, há không phải là cái kiểu "trung quân
[rồi mới] ái quốc" của chế độ và đạo đức phong kiến mà Hồ Chí Minh xem
thường?
Trong tâm niệm, Hồ Chí Minh cũng đặt
Tổ quốc lên trên hết. Ở bản Di chúc do Đảng Lao động Việt Nam
công bố sau khi ông mất, "phục vụ cách mạng" được chuyển lên trước
"phục vụ Tổ quốc"[22],
nhưng ở những lần tự tay viết hoặc đánh máy, mà bản năm 1965 được cho là hoàn
chỉnh nhất và có chữ ký chứng kiến của Bí thư thứ nhất Lê Duẩn, Hồ Chí Minh đã
đặt "phục vụ Tổ quốc" lên trước "phục vụ cách mạng"[23].
Ở Hồ Chí Minh, với bản thân hay với
những loại chủ thể khác, vấn đề trung thành của quân đội, là vậy. Nhưng cho dù
có căn cứ vào Hồ Chí Minh hay không, nó vẫn là vậy, bởi đơn giản chính ông cũng
đứng trên một lẽ giản đơn mà hiển nhiên, là ở mọi thời và mọi nơi, trước
tiên và trên hết, quân đội phải trung thành với đất nước chứ không phải một
đối tượng khác được đặt vào vị trí tiên quyết đó, dù có xét bất kì tính chất
nào.
2. Tính giai
cấp của quân đội có là cái quyết định?
Nền tảng lí luận cho quan điểm quân
đội trung thành với Đảng là tính giai cấp. Theo quy chiếu của chủ nghĩa duy vật
lịch sử và phân kì theo tiếp cận hình thái kinh tế-xã hội[24],
cũng như không xét thực chất thành phần đang cầm quyền có thật tương ứng về
giai cấp giữa nhà nước và quân đội không, thì kiểu diễn đạt quân đội của giai
cấp nào thì bảo vệ cho nhà nước của giai cấp đó là đúng. Nhưng chỉ như thế
thì không đủ và lệch lạc.
Engels từng đặt vấn đề về tính giai
cấp của quân đội khi bàn đến việc giai cấp tư sản Đức chiêu mộ công nhân vào
lực lượng quân sự của mình để đương đầu với chính quyền phong kiến Phổ. Ông
chống lại điều đó và nhận định: "Hoàn toàn đúng rằng quân đội là công cụ
để thực hiện các cuộc đảo chính, và do đó, bất kì một sự tăng cường quân đội
nào cũng đều làm tăng khả năng thực hiện một cuộc đảo chính. Nhưng số lượng
quân đội cần thiết cho một cường quốc được quyết định không phải bởi những khả
năng làm đảo chính nhiều hơn hay ít hơn, mà là bởi quy mô của quân đội của
những cường quốc khác"[25].
Không cần diễn giải rằng qua đấy cho
thấy là Engels không chủ trương bành trướng quân đội của giai cấp này, cũng như
không liên minh giai cấp về mặt quân sự, để lại chống giai cấp khác, dù giai
cấp bị chống là phản tiến bộ. Mà có thể thấy rằng, bản thân nhà kinh điển cũng
nhìn nhận quân đội theo lẽ giản đơn của muôn đời: đã nói đến quân đội
là tiên quyết nói đến tương quan của đất nước với bên ngoài.
Sở dĩ, dù nhấn mạnh tính giai cấp
nhưng Engels vẫn không thể để nó vượt lên trên "tính đất nước", là
bởi quân đội có một đặc tính cốt tử, gắn liền với chức năng
cốt lõi của nó: tính quốc gia-dân tộc và chức
năng vũ trang đối ngoại. Hai điểm này, xuyên suốt lịch sử hình thành và
phát triển của quân đội, đều hiện diện ở những cấp độ khác nhau, và đều là cái
hàng đầu quyết định.
Các cộng đồng người khác biệt nhau
qua nhiều phương diện: lãnh thổ, chủng tộc, dân tộc, văn hóa, v.v. Trong đó,
phạm vi địa lí luôn là yếu tố phải xét đến để xác định sự khu biệt. Ngay từ
buổi bình minh của loài người cho đến khi bị tuyệt diệt - nếu có, không gian
sinh tồn luôn khiến các cộng đồng tranh đấu với nhau. Cuộc đấu tranh đó khiến
người ta vũ trang và duy trì một lực lượng vũ trang, ở hình thức này hay hình
thức khác. Thời có hay không có giai cấp cũng vậy, có xét đến hay không xét đến
giai cấp cũng thế.
Vào thời các thị tộc, bộ lạc, để bảo
vệ (hoặc mở rộng) vùng đất sống của mình, người dân tự trang bị vũ khí và tập
hợp dưới sự chỉ huy của "thủ lĩnh quân sự", là người đồng thời cũng
điều hành các sinh hoạt khác của cộng đồng. Đó là cơ chế quân đội nhân
dân mà Engels ghi nhận[26].
Khi có nhà nước, việc phòng vệ (hoặc
bành trướng) lãnh thổ là nguyên nhân để duy trì một đội quân riêng biệt và
thường trực, dưới sự chỉ huy của nhà nước. Engels cũng định nghĩa: "Quân
đội là một tập đoàn có tổ chức gồm những người được vũ trang, được nhà nước đài
thọ để thực hiện chiến tranh tấn công hoặc phòng ngự"[27].
Điều đó xưa nay không hề khác đi ở quân đội của nước này hay nước khác, của nhà
nước này hay nhà nước khác. Có khác chăng, là ở quy mô, tầm mức, tổ chức, khí
tài, phương thức và không gian tác chiến…, là những yếu tố thay đổi và phát
triển theo từng thời đại.
Xét từ khởi
nguyên cho đến đương đại, quân đội định hình và tồn tại là do tương quan đối
ngoại giữa các cộng đồng lãnh thổ, nên định chế này, tự thân đã mang bản chất
của mối quan hệ với bên ngoài. Do vậy, khi đặt vấn đề trung thành, cũng phải
đặt nó tiên quyết ở tương quan đó, chứ không thể tráo đổi đối tượng từ tương
quan khác.
Đến đây, có thể quay lại, rằng
khi chỉ nói quân đội của nhà nước này (chỉ) bảo vệ
cho giai cấp này, hay quân đội của giai cấp kia (chỉ) bảo vệ nhà nước kia, xem
đó là nền tảng của quân đội, thì đã đè bẹp - hoặc ít nhất là che lấp - đặc tính
hàng đầu của nó: tính quốc gia-dân tộc. Đó là một sai lầm nguy hiểm về phương
pháp luận, làm biến dạng toàn bộ nhận thức về quân đội.
Quân đội là
định chế thể hiện sự đương cự vũ trang giữa các chủ thể, và chủ thể này, như đã nói, là các cộng đồng lãnh thổ chứ không
phải các cộng đồng giai tầng. Bởi thế, chỉ có các quân đội quốc gia của mọi
giai tầng chứ không có quân đội toàn cầu của mỗi giai cấp[28].
Nên, một khi đã quy buộc tuyệt đối quân đội về giai cấp thì sẽ kéo sự
đương cự vũ trang vào trong lòng một đất nước, giữa các giai tầng.
Vậy nên, nếu phải nói về tính giai
cấp của quân đội thì phải đặt nó trong tổng hòa với tính quốc gia-dân tộc,
và phải phục tùng tính quốc gia-dân tộc. Theo đó, không phải quân
đội của giai cấp nào thì bảo vệ cho nhà nước của giai cấp đó,
mà - nói cho đầy đủ, là quân đội của giai cấp nào thì bảo vệ cho đất
nước ở thời của nhà nước thuộc giai cấp đó.
Nhưng dù có nói như thế, từ thực
chất và thực tế, theo thời gian và chuyển động lịch sử, thì vẫn là thể chế có
thể thay đổi, giai tầng có thể thay đổi, nhưng nhiệm vụ bảo vệ quốc gia của
quân đội là điều không bao giờ thay đổi. Nên dù là ở thể chế nào hay giai tầng
nào, mặc nhiên và ngắn gọn, lẽ giản đơn chỉ là: quân đội ở thời nào thì
bảo vệ cho đất nước ở thời đó.
Cái đạo lí đơn giản quân đội
gắn liền một cách sinh tử với đất nước, chứ không phải với giai cấp (hay
nhà nước của giai cấp, đảng của giai cấp), là điều hết sức dễ dàng nhận ra.
Trong lịch sử, khắp nơi đều có những chính quyền bán nước hay những kẻ bán
nước, nhưng đó là vì hèn hạ và tư lợi, chứ không hề xuất phát từ ý thức rằng
nước đi xâm lược có cùng giai cấp cầm quyền với ta nên ta và quân đội ta thỏa
hiệp với họ, để họ vào cai quản, rồi ta và họ cùng cai trị các giai cấp khác.
Nếu lối suy nghĩ giai cấp mà là cái
tâm thế vốn có, để thay vì hướng quân đội ra bên ngoài lại hướng nó vào bên
trong, thì giới cầm quyền và quân đội các nước thời phong kiến - thời dễ
"đánh nhau" nhất - đã không phải đổ máu vì cương thổ, mà chỉ cần an
nhàn bắt tay nhau và quay vào đồng cai trị.
Nếu giai cấp mà là căn tính tự
nhiên, lấn áp cả giá trị quốc gia, thì ở Thế chiến II, giới cầm quyền và quân
đội Mỹ, Anh đã lập tức và vô điều kiện trở thành đồng minh của Đức - một sự liên
thủ có nhiều khả năng đập tan cái nhà nước và quân đội của giai cấp đối nghịch
ở Liên Xô.
Rồi còn, binh lính tại Hoàng Sa năm
1974 của quân đội và nhà nước Việt Nam Cộng hòa, không cùng giai cấp với Cộng
hòa Nhân dân Trung Hoa, thì bị giết đã đành, nhưng binh lính tại Trường Sa năm
1988, của quân đội và nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, là thực thể
cùng giai cấp với phương Bắc, thế mà cũng bị tàn sát.
Vậy thì, nếu giai cấp đứng trên cả
đất nước, hãy thử giả định: khi Trung Quốc xâm chiếm Việt Nam, thì với tư cách
những đối tượng chung một chiến hào giai cấp, đảng, nhà nước và quân đội của
giai cấp công nhân Việt Nam sẽ vẫn tồn tại và cùng với đảng, nhà nước và quân
đội của giai cấp công nhân Trung Quốc đồng cai trị những giai cấp khác, trên lãnh
thổ Việt Nam chăng? Hoặc giả như, khi quân đội nước "lạ" phất cao
ngọn cờ bảo vệ đảng của giai cấp công nhân Việt Nam, thì quân đội Việt Nam, do
tính giai cấp là cái tiên quyết, trên cả tính quốc gia-dân tộc, sẽ sẵn sàng
tiếp nhận ngọn cờ ấy, đưa họ vào để trấn dẹp kẻ thù giai cấp trong nước chăng?
Chỉ những so sánh và giả định ngờ
nghệch nhưng không kém thực tế ấy thôi, đã thấy rằng việc lấy giai cấp làm căn
nguyên của quân đội trong khi nó mang bản chất của quan hệ đối ngoại, sẽ khiến
lí luận trở nên bất xứng, thực tiễn trở thành ngây ngô.
Và cũng sẽ như vậy khi hiểu cứng
nhắc về tính chính trị của quân đội.
3. Tính chính
trị và phi chính trị của quân đội là như thế nào?
Ngoài giai cấp, tính chính trị của
quân đội Việt Nam còn được nói đến ở
những điểm như, là công cụ bạo lực của nhà nước xã hội chủ nghĩa, chiến đấu vì
lí tưởng của Đảng, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, làm nhiệm vụ quốc
tế.
Cụ thể hơn nữa, là ý kiến triển
khai rằng dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng đối với nhà nước và xã hội - trong
đó có lực lượng vũ trang, cũng như cuộc cách mạng giải phóng dân tộc trước đây,
việc tiến lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam "chỉ có thể thành công bằng con
đường đấu tranh bạo lực cách mạng", và trong bối cảnh "diễn biến hòa
bình" và hoạt động "lật đổ", càng phải giữ vững tính chính trị
đó.
Đúng là hoạt động vũ trang không chỉ
là cái hướng ra ngoài lãnh thổ, nhưng qua nội dung như thế, với mảng dân tộc
lọt thỏm ở giữa, có thể thấy quả là sự đương cự vũ trang đã được kéo
vào trong lòng đất nước.
Trên bình diện lịch sử, từ khi có
nhà nước, quân đội là một cấu thành của nhà nước. Điều này tạo nên
cấp độ đầu tiên của tính chính trị của quân đội. Do nhà nước có chức năng đối
nội, đối ngoại, nên quân đội cũng dự phần chức năng và nhiệm vụ ở cả hai phần.
Từ căn nguyên và bản chất của tương quan đối ngoại, chức năng ngoại an tạo
nên cấp độ tiếp theo trong tính chính trị của quân đội.
Cấp độ của chức năng nội trị thì
biểu hiện qua việc quân đội được điều động tham gia lập lại trật tự xã hội,
trấn dẹp các xung đột cộng đồng. Ở đây, tùy vào loại xung đột (xuất phát từ các
nguyên nhân kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo, sắc tộc…) và các chủ thể tham
gia, cùng với tính chất, mức độ, quy mô của nó, cũng như tùy vào mục đích, vị
thế của giới cầm quyền, mà hành động của quân đội dưới sự chỉ huy của nhà nước là
việc bảo an hợp lí và chính đáng hay là sự trấn áp quân sự phi lí và phi nghĩa.
Ở cấp độ nội trị còn có hoạt động
phúc lợi xã hội, khi quân đội được điều động tham gia vào các hoạt động công
ích.
Đi xa hơn trong địa hạt chính trị,
thay vì là công cụ nội trị, quân đội có thể trở thành chủ
thể cai trị, mà mức độ thấp là sự cát cứ quân sự. Trong tiến trình lịch sử
khách quan trước đi đến nhà nước trung ương tập quyền, định chế này từng đóng
vai trò là lực lượng duy trì quyền lực cát cứ của các lãnh chúa. Còn ở xã hội
hiện đại, nếu có sự cát cứ lãnh thổ trong một quốc gia, bằng lực lượng vũ
trang, thì sẽ là điều phi pháp.
Cao hơn thế, là việc quân đội trực
tiếp nắm quyền lực quốc gia hoặc chi phối quyền lực đó. Trong thời đại ngày
nay, mọi chính quyền quân sự hay bán quân sự bị xem là không chính danh, bởi
ngoài tình trạng quân quản khi một đất nước chuyển tiếp khỏi trạng thái chiến
tranh, những chính quyền loại này thường hình thành từ việc tiếm quyền hoặc lạm
dụng quyền lực bằng sức mạnh quân sự.
Nhưng dù sao, chức năng nội
trị vẫn ở hàng thứ hai so với chứ năng ngoại an. Vì như đã nói, quân đội là
định chế thường trực để đối phó với ngoại bang, trong khi đó, những nhiệm vụ từ
chức năng nội trị thì chỉ tùy lúc, tùy nơi, tùy sự việc.
Chẳng hạn, cuộc khởi nghĩa Spartacus
dù ngắn ngủi (73-71 TCN), đã để lại một dấu ấn trong lịch sử. Nhưng điều đó
không có nghĩa đàn áp nô lệ là nhiệm vụ chính hay nhiệm vụ duy nhất của quân
đội thời ấy. Dù có kể đến những cuộc chiến nô lệ khác, thì lịch sử kéo dài cả
thiên niên kỉ, từ thời kì Vương chính (753-510 TCN), sang Cộng hòa (510-30
TCN), đến Đế chế (30TCN-476), xét về mặt quân sự, bên cạnh những cuộc nội chiến
quyền lực, lịch sử của Rome đầy những cuộc chiến hướng ra bên ngoài, trải khắp
một không gian từ bán đảo Itali và Địa Trung Hải, sang tận Bắc Phi[29].
Việc quân đội thời phong kiến trấn
áp nông nô cũng không thể không có, nhưng nếu không thổi phồng hay hoán đổi,
thì sẽ thấy rằng chủ yếu, thời trung đại, quân đội các nước Tây Âu chìm mình
vào những cuộc viễn chinh Thập tự[30],
hoặc tham chiến để giành giật lãnh thổ và vương vị, như cuộc chiến trăm năm
giữa Anh và Pháp (1337-1453) [31].
Từ chỗ chỉ là công cụ của kẻ nắm
quyền hay của nhà nước ở thời cổ và trung đại, từ thời cận đại về sau, giới
lãnh đạo quân đội ngày càng "tự nhận thức" một cách đầy tham vọng về
sức mạnh vũ trang mà mình nắm giữ. Nửa sau thế kỉ XX đã chứng kiến những cuộc
chính biến quân sự chấn động, mà hệ quả là những chính quyền độc tài quân sự.
Ở Miến Điện, cuộc đảo chính năm 1962
của tướng Ne Win (1910-2002) đã dẫn đến sự thống trị của chính quyền quân
phiệt, mà phải đến tận tháng 8-2011, với cuộc gặp của Tổng thống Thein Sein với
Aung San Suu Kyi, mới đặt bước chuyển đầu tiên cho cải cách.
Cuộc đảo chính tháng 9-1965 tại
Indonesia đã kéo theo cuộc thanh trừng chống cộng đẫm máu, và sự nắm quyền hơn
30 năm của nhà lãnh đạo quân đội Suharto (1921-2008).
Tháng 9-1973, tại Chile, quân đội
lật đổ và giết chết tổng thống có xu hướng marxist Salvador Allende
(1908-1973). Tướng Pinochet (1915-2006) lên nắm quyền đến năm 1990, với một xã
hội đầy tra tấn và giết chóc đối với cánh tả.
Trong số những trường hợp nổi bật,
còn có thể kể đến Nam Hàn dưới thời tướng Park Chung-hee (1917-1979), sau cuộc
đảo chính năm 1961. Hay như ở Thailand, quân đội giữ vai trò chi phối từ năm
1976, cho đến nay vẫn chưa rút hẳn ảnh hưởng khỏi chính trường. Hậu quả, thay
vì ổn định như ý định của họ, đất nước thường xuyên phải thay đổi chính phủ,
bằng đảo chính hay bầu cử trước hạn.
Chính bước phát triển này - sự lan
tràn của nhà nước độc tài quân sự - đã khiến xã hội hiện đại đặt vấn đề phi
chính trị hóa quân đội, và xem đó là chuẩn mực của quân đội và nền dân chủ hiện
đại.
Nếu không phi chính trị, "quân
đội của giai cấp tư sản" tại nước Venezuela đa đảng đã không tuân thủ kết
quả thắng cử của Hugo Chavez marxist (1954-2013) vào năm 1999. Và biết đâu, với
tiền lệ tại khu vực, số phận của ông chẳng phải đã như Allende chứ đừng nói chi
đến việc thực hiện một kiểu chủ nghĩa xã hội của thế kỉ XXI.
Nếu không phi chính trị, "quân
đội của nhà nước tư bản" tại nhiều nước Mỹ Latin khác đã không thể chấp
nhận những nhà lãnh đạo cánh tả hiện đang nắm quyền tại nước họ.
Nếu không phi chính trị, liệu quân
đội của nhà nước ở nơi có cuộc Đại cách mạng (tư sản) 1789 có để yên cho Đảng Cộng sản
Pháp tham gia vào chính quyền của Tổng thống Mitterrand
(1916-1996) trong thời gian 1981-1984, và sau đó, trong nội các của Thủ tướng
Lionel Jospin từ 1997 đến 2002?
Cũng tương tự, trường hợp Đảng Cộng sản
Ý, trong giai đoạn sau năm 1975 đến khi chia tách vào năm 1991, đã
hiện diện ở nhiều chính quyền địa phương trên khắp nước, liệu không có yếu tố
phi chính trị của quân đội?
Nếu không phi chính trị, quân đội
của "tên đế quốc sừng sỏ", với những bộ trưởng quốc phòng phe Cộng
hòa có chịu để yên cho một tổng thống phe Dân chủ, đã là da màu mà còn chịu
nhiều cáo buộc là theo chủ nghĩa xã hội không[32]?
Rõ ràng, ngày nay, trên khắp thế
giới - cái thế giới mà "nhà nước của giai cấp tư sản" có vị thế chủ
lưu - phe tả hay thiên marxist nắm quyền được là nhờ sự đa nguyên của thể chế
và tính trung lập của quân đội, chứ không phải nhờ sự nhất nguyên về chính trị
và thiên kiến của lực lượng vũ trang.
S. Huntington (1927-2008) từ năm
1957, đã viết trong tác phẩm Quân nhân và nhà nước: Lí thuyết và thực
tế chính trị của các quan hệ quân sự - dân sự (The
Soldier and the State. The Theory and Politics of Civil-Military Relations), rằng:
"Chính trị vượt quá phạm vi năng lực của quân đội, và sự can dự của sĩ
quan vào chính trị sẽ phá hoại tính chuyên nghiệp của họ… Giới chức sắc quân sự
phải giữ sự trung lập chính trị… Lĩnh vực của khoa học quân sự là cái thuộc
quyền của lĩnh vực chính trị, song độc lập với lĩnh vực chính trị"[33].
Cách nhìn này đã thể hiện một nhận thức biện chứng, đúng đắn về tính chính trị
của quân đội.
Quân đội, với tư cách một cấu thành
của nhà nước, tự thân đã mang tính chính trị. Nhưng điều đó không có
nghĩa tính chính trị của nhà nước như thế nào thì tính chính trị của quân đội
như thế ấy, không có nghĩa tính chính trị cho phép nhà nước làm gì thì quân đội
cũng được làm vậy, bởi nhà nước thuộc phạm vi dân sự còn quân đội thuộc
phạm vi quân sự. Sự tách biệt đó đã có kể từ khi người thủ lĩnh quân sự không
còn đồng thời điều hành mọi công việc khác của cộng đồng.
Do sự tách biệt giữa hai lĩnh vực
đó, nên có một tương quan rất đặc biệt giữa nhà nước và quân đội, là cho dù là
cơ quan có sức mạnh trực tiếp nhất của xã hội, tức những con người nắm trong
tay một lực lượng vũ trang có tổ chức, tập trung và thường trực, nhưng quân đội
lại phải đặt dưới quyền của nhà nước - một bộ máy được điều hành chỉ bằng những
viên chức phi vũ trang. Tính chính trị của quân đội dừng lại nơi
đây, ở vai trò thuộc quyền của nhà nước, thực hiện những chức năng và
nhiệm vụ theo sự chỉ huy của nhà nước.
Song, với sức mạnh trực tiếp của
mình, khi quân đội muốn can dự vào việc điều hành của nhà nước hay tranh đoạt
quyền điều hành đó, họ sẽ dễ dàng thực hiện ý đồ nếu không có những rào chắn có
hiệu lực. Cũng sẽ như vậy, khi họ ngầm chi phối một bộ phận quan chức nhà nước,
hay tạo ra mâu thuẫn giữa họ, hay đứng về phía nào trong số họ nếu có sự khác
biệt hay tranh chấp.
Ngoài ra, khi thay vì giới hạn trong
những hoạt động có tính chất và nội dung thuộc phạm vi quân sự hoặc liên quan,
họ lại tham gia hoặc "dẫn đạo" các hoạt động có tính chất và nội dung
dân sự (hoạt động kinh tế, hoạt động khoa học tự nhiên và xã hội, hoạt động tôn
giáo, v.v), thì sẽ đưa vào các hoạt động này kiểu liên hệ uy quyền và tuân phục
kiểu quân sự. Điều đó sẽ làm biến dạng sự vận hành chính trị của nhà
nước và sự điều tiết tự nhiên của các thiết chế dân sự, không sớm thì muộn cũng
sẽ tạo hoặc khoét sâu thêm xung đột chính trị, khiến trì trệ và gây xung khắc
xã hội.
Do vậy, ngoài tính chính trị ở chức
năng, nhiệm vụ và nội dung quân sự, thì ở những phạm vi
ngoài quân sự, tính chính trị của quân đội chính là sự phi chính trị. Nói
một cách biện chứng, tính chính trị của quân đội bao hàm sự phi chính trị, và
phi chính trị không có nghĩa là quân đội không mang tính chính trị.
Tuy thế, xét một cách lịch sử-cụ
thể, đúng là tính phi chính trị hay tính trung lập của quân đội chỉ đặt ra một
cách hiệu lực ở xã hội đa nguyên. Vậy thì…
4. Xét lịch
sử-cụ thể quân đội, cụ thể đến đâu?
Ở xã hội nhất nguyên và toàn trị,
mọi thứ đều mặc nhiên và vô điều kiện tuân phục ý chí của của một cá nhân hay
một nhóm đầu sỏ, một quan điểm hay một luận thuyết, nên việc đặt vấn đề về tính
chính trị hay phi chính trị, trung lập hay không trung lập đều bằng thừa, vì dù
có hình thức này hay hình thức khác thì tất cả vẫn phải quy tập về cái trung
tâm quyền lực tuyệt đối, toàn diện và duy nhất đó.
Nhưng, cũng xét một cách lịch sử-cụ
thể, sự thuần nhất đó chỉ duy trì được ở giai đoạn sắt máu của
nhà nước độc tài, dựa trên sức mạnh bạo lực của các lực lượng vũ trang và những
công cụ ngu dân khác.
Mọi sự thống nhất đều là tương đối,
kể cả ở cấp độ cao nhất của sự đồng nhấtdưới chế độ cực quyền. Sự
vận động theo hướng khác biệt luôn diễn ra. Chưa kể đến sự phát triển của các
quan niệm và giá trị xã hội, một khi đã có khác biệt về quyền lợi chính trị hay
quyền lợi kinh tế trong chính bộ máy quyền lực độc tài, thì sự phân hóa trong
lòng chế độ cũng đã diễn ra, tính thuần nhất chính trị và trung thành chính trị
cũng không còn như trước. Khi đó, bộ phận cầm quyền, ở những mức độ khác nhau,
sẽ tự xung đột với nhau, đồng thời cũng khoét sâu thêm sự xung khắc với xã hội.
Giải pháp chỉ có thể là giới độc
tài, hoặc từng bộ phận trong đó, phải tự chuyển biến để tránh xung đột bên
trong hoặc xung đột với xã hội. Ngược lại, duy trì bạo lực để chống lại nhau
hay chống lại xã hội, sẽ khó tránh khỏi đỗ vỡ bởi bạo lực sẽ được đáp trả một
cách tương ứng. Quân đội cần trung lập là vì vậy, để không trở thành công cụ
của phe phái chính trị, hoặc không quân phiệt hóa bộ máy nhà nước khi tự mình
trở thành một lực lượng chủ đạo và thường trực, đứng trên để "điều
tiết" sự vận hành chính trị giữa các phe phái và "duy trì" sự ổn
định đó bằng sức mạnh vũ trang.
Vậy, xét tính chính trị và phi chính
trị của quân đội ở Việt Nam ra sao?
Có vẻ hợp lí ở diễn đạt mang tính
phương pháp luận, rằng không có tổ quốc chung chung và quân đội chung chung, mà
ngày nay, phải nói đến tổ quốc xã hội chủ nghĩa và quân đội của giai cấp công
nhân, do vậy, quân đội trung thành với tổ quốc xã hội chủ nghĩa là phải trung
thành với Đảng Cộng sản.
Nhưng xét lịch sử-cụ thể như vậy đã đủ
lịch sử-cụ thể chưa, hay cũng chỉ dừng lại ở mức chung chung của một lí luận
kiểu thuần nhất?
Nếu xét rốt ráo quan hệ lịch sử-cụ
thể, phải lí giải thỏa đáng ít nhất hai vấn đề: 1. Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ấy
được ấn định bằng kiểu chủ nghĩa xã hội nào, và cái chủ nghĩa xã hội đó có hiện
thực ra sao; 2. Đảng Cộng sản Việt Nam đã và hiện như thế nào trong lịch sử và
hiện tại (dưới mọi khía cạnh thực tế: lí tưởng, cương lĩnh, văn hóa chính trị,
cơ sở xã hội, tổ chức…), và có thể giữ vị trí trên cả đất nước, dân tộc hay
không.
Ở đây, tôi không mở rộng chủ đề để
bàn đến hai vấn đề đó, bởi chỉ riêng tính lịch sử-cụ thể ở khía cạnh sát sườn
thôi cũng đã đủ để kết luận về tính chính trị và sự trung thành của quân đội.
Nói đến tổ quốc là nói đến tổng
thể vẹn toàn của đất nước, với bờ cõi, cộng đồng và văn hóa…, trong tương quan
về sự khu biệt ở lịch sử, định vị ở hiện tại và tồn vong ở tương lai. Ở mỗi
thời kì, tổng thể vẹn toàn đó toàn đó kết tinh lại trong hiện thực, thể hiện
trong nhận thức và tình cảm dân tộc. Dù có qua thể chế này hay chế độ khác, thì
tổng thể đó và nhận thức, tình cảm về nó vẫn vượt lên mọi sự phân chia giai
tầng hay ý thức hệ, cho dù đứng ở vị thế nào dể xét.
Trên đất nước mình, quân đội không
thể đặt điều kiện là tổ quốc kiểu này thì chúng tôi mới bảo vệ, tổ quốc kiểu
khác thì chúng tôi không bảo vệ. Lối suy nghĩ đó đẩy lùi quân đội về lại như
một định chế cát cứ phe phái hay lãnh địa, chứ không phải một định chế mang tầm
quốc gia-dân tộc. Chẳng hạn, không thể nói rằng Quân đội Nhân dân Việt Nam chỉ
trung thành với Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, nên sẽ từ chối bảo vệ đất
nước khi - giả như - quốc hiệu Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đổi thành
Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hoặc Cộng hòa Việt Nam, hay Đảng Cộng sản Việt Nam
đổi thành Đảng Lao động Việt Nam hoặc Đảng Dân tiến Việt Nam.
Khi đặt vấn đề
tổ quốc phải thể chế này hay thể chế kia quân đội mới dành sự bảo vệ thì về
thực chất, định chế này đã biến thành một lực lượng chính trị độc lập và quay
lại điều khiển tiến trình quốc gia-dân tộc.
Phụng sự vô
điều kiện đối với tổ quốc (đất nước, dân tộc) là nguyên
do mà định chế quân sự này tồn tại với tư cách một lực lượng thống nhất và duy
nhất của quốc gia. Đó là tính phi chính trị của quân đội đối với tổ
quốc, mà không thể vin vào cái lịch sử-cụ thể nào để thoái thác, bởi việc
quân đội ở thời nào thời nào bảo vệ đất nước ở thời ấy đã là tính lịch sử-cụ
thể rồi. Đó cũng là lí do tự nhiên mà Hồ Chí Minh chỉ nói "trung với nước,
hiếu với dân" chứ không nói "trung với đất nước xã hội chủ nghĩa,
hiếu với người dân theo chủ nghĩa xã hội".
Đấy là về Nước, còn về Đảng, thì như
đã nói, ở thể chế nhất nguyên và ở giai đoạn thuần nhất của thế lực cai trị, sẽ
là thừa khi đặt vấn đề về tính chính trị hay phi chính trị. Tuy nhiên, tiến
hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chính thức ra khỏi sự thuần nhất đó, và sự
phân hóa như hiện nay sẽ khiến đảng này không còn quay ngược về như trước kia
được nữa.
Một khi đã có "đồng chí X"
thì sẽ có "đồng chí Y", "đồng chí Z" làm đối trọng hay điều
hòa, cùng với những đồng chí x, y, z… xoay quanh. Rồi thì, sẽ nối tiếp bằng các
đồng chí X2, Y2, Z2, v.v. Tranh chấp ở mức độ này hay mức độ khác là không thể
tránh khỏi, như đã diễn ra. Và như mọi xung động chính trị ở thế giới con
người, con cờ lực lượng vũ trang chắc chắn được chơi, không lúc này thì lúc
khác.
Trong điều kiện lịch sử-cụ thể này,
quân đội và công an, mà cụ thể là giới lãnh đạo và chức sắc, nếu đứng ngoài
những toan tính chính trị của giới chức dân sự, chỉ tập trung cho sự chuyên
nghiệp của mình, có nghĩa là đã chọn con đường trung lập, một biểu hiện của
tính phi chính trị của bộ máy vũ trang. Còn nếu, dù đứng hẳn về một phía hay có
sự ủng hộ phân tán, thì với lực lượng của mình, trên toàn bộ hay cục bộ, họ đều
trực tiếp làm lệch tương quan giữa các thế lực. Khả năng khác, chọn cách vượt
qua các phe phái, tự mình dùng sức mạnh để chi phối hay trực tiếp nắm quyền lực
dân sự, họ sẽ định hình một nền chính trị quân phiệt.
Đã đến lúc không thể nhận thức tình
hình theo phong cách duy niềm tin, không thể lảng tránh thực tế về mức độ phân
hóa trong Đảng, không thể lảng tránh vấn đề về tính chính trị và phi chính trị
của lực lượng vũ trang, nếu không muốn những khả năng xấu có thể trở thành hiện
thực trong tương lai.
Và, ngay đến việc trưng ra quan điểm
của Lenin như một huấn chỉ tối thượng cũng không giúp ích cho việc lảng tránh
này.
5. Lenin đã nói
gì về tính chính trị của quân đội?
Những trích dẫn từ bài Quân
đội và cách mạng của Lenin đã trở thành luận cứ không thể xô ngã của
những người phản bác việc phi chính trị hóa quân đội. Hầu hết đều không bỏ qua
lời khẳng định trực tiếp của ông, rằng: "Quân đội không thể và không nên
trung lập. Không lôi kéo quân đội vào chính trị, đó là khẩu hiệu của bọn tôi
tớ, giả nhân, giả nghĩa của giai cấp tư sản" [34].
Trong bài, Lenin có một luận điểm
hoàn toàn sai lầm, là: "Quân đội thường trực ở bất cứ đâu và trong mọi
nước đều chủ yếu dùng để chống kẻ thù bên trong hơn là để dùng chống lại kẻ thù
bên ngoài". Còn lại, tôi tán thành gần như tất cả những gì ông viết ở đó,
kể cả đoạn thường được trích lại bên trên.
Nội dung tính phi chính trị của quân
đội được đề cập từ giữa thế kỷ XX, là vấn đề quan hệ của quân đội với
nhà nước. Theo đó, như đã trình bày, quân đội thuộc quyền của nhà nước và
không trực tiếp nắm giữ quyền lực dân sự, không can dự vào hoạt động hay tranh
chấp chính trị của chính giới.
Còn ở Lenin, một khía cạnh khác của
tính phi chính trị được làm rõ, đó là quan hệ của quân đội với nhân dân.
Ông viết những lời đanh thép đó vào tháng 11-1905, khi nhà nước nhất nguyên ở
nước Nga đầu thế kỉ XX đi vào con đường công khai chống lại nhân dân, vừa dùng
quân đội để đàn áp tiếng nói đòi tự do ngày một lan rộng, lại vừa nô lệ hóa
quân đội khi biến nó thành sở hữu của riêng mình. Ông không những kêu gọi quân
đội không đứng về phía nhà nước, mà còn chủ trương quân nhân phải nhập cuộc
cùng nhân dân trong cuộc đấu tranh vì tự do ngôn luận, tự do tiếp cận thông
tin, tự do hội họp, tự do tín ngưỡng, cùng tham gia đưa kiến nghị tập thể về
đời sống và chính trị, chứ không biến mình thành những "cái máy vũ
trang" đi "trấn áp mọi nguyện vọng tự do".
Đặt sang một bên các chi tiết cụ thể
về những biến cố địa phương được nhắc đến, thử thêm sắc "đỏ" sau
những chữ và những ý về "tư sản" mà ông đả phá, sẽ thấy sự tương đồng
giữa lịch sử và hiện tại ở những nhà nước chuyên chính.
Đó là chưa kể, nhất quán với Marx và
Engels, Lenin chủ trương về một quân đội nhân dân, hoàn toàn theo đúng nghĩa
đen. Theo đó, phải giải tán quân đội thường trực vốn đặt dưới sự chỉ huy của
nhà nước, thay vào đó là việc vũ trang toàn dân để tránh nhà nước dùng quân đội
đàn áp nhân dân, cũng như tạo được sức mạnh vô song chống lại mọi đe dọa từ bên
ngoài.
Hơn 70 năm ở Liên Xô và trên dưới 60
năm ở Trung Quốc, Việt Nam, chủ nghĩa xã hội đã tiến triển rất xa (Liên Xô từng
tuyên bố đã bước vào giai đoạn chuẩn bị tiến vào chủ nghĩa cộng sản, Trung Quốc
ngày nay đã là một siêu cường xã hội chủ nghĩa có thực lực), thế nhưng không
một nhà cầm quyền nào dám mấp mé chạm đến lí luận (chứ đừng nói đến việc thực
hiện) về việc vũ trang toàn dân - một trong những ý tưởng căn bản nhất, đồng bộ
trong lí luận về nhà nước của các nhà kinh điển. Bởi, hậu duệ của ba ông giờ đã
thuộc về giới nắm quyền lực, nên từ cái gốc nhận thức của họ, lực lượng vũ
trang không phụng sự cho việc "đảm bảo đầy đủ tự do", mà vẫn chỉ là
công cụ trấn áp và thực thi bạo lực - cả trong xây dựng thời bình. Và bởi, nếu
toàn dân vũ trang sẽ không những không còn đối tượng cho việc trấn áp (qua đó
mới duy trì được lí luận và thực tế trấn áp), mà còn ngược lại, có nguy cơ
chính bộ máy quan liêu, thư lại của họ sẽ nhanh chóng bị nhân dân trấn dẹp.
Chưa đặt vấn đề về tính khả thi từ
quan điểm vừa nói của Lenin, chỉ liên hệ bài viết của ông với cái tâm thức và
thực tế bạo lực quân sự trong xã hội chuyên quyền, sẽ thấy rằng quân đội, trước
những xung động xã hội, cách đúng đắn nhất, là đứng về phía nhân dân. Nhưng vậy
thì có gì mâu thuẫn giữa tính chính trị và phi chính trị của quân đội không?
Với nhà nước, quan hệ biện chứng là
ở chỗ tính chính trị của quân đội dừng lại ở sự phi chính trị. Với nhân dân,
quan hệ biện chứng là từ sự phi chính trị bước sang liên hệ chính trị. Vì sao?
Nhân dân là cộng đồng cư dân của một quốc gia, không phải là một định chế chính
trị có "hình thể" và tổ chức, nên quân đội dù "từ nhân dân mà
ra" cũng không phải là một quan hệ hệ thống - cấu thành. Bởi thế, dù mỗi
thực thể này đều tự mang tính chính trị của riêng mình, lại không có chung tính
liên đới chính trị như quan hệ nhà nước - quân đội. Thế nhưng, trong khi quân
đội với tư cách tổng thể thì gắn với nhà nước, thì quân nhân với tư
cách cá thể lại gắn với đời sống xã hội, mà Lenin đã dùng từ "binh
sĩ-công dân" để diễn tả. Tư cách này của quân nhân khiến họ mang tính chính
trị như của người dân. Về mặt lượng, cũng giống như các cá thể cư dân hợp thành
nhân dân, các cá thể quân nhân hợp thành quân đội. Và như thế, trong tương quan
với tính chính trị của nhân dân và xã hội, tính chính trị nơi mỗi binh sĩ-công
dân khiến quân đội mang tính chính trị (nhưng tất nhiên, về mặt xã hội, không
về mặt quyền lực-bạo lực).
Như thế, xét cả thực tế tiến hóa của
quân đội cho đến nay, cả lí luận từ thời các nhà kinh điển đến đương đại, biện
chứng của tính chính trị-phi chính trị của quân đội là không can dự vào công
việc của nhà nước và chính giới, nhưng đồng thời không tách khỏi hiện tình của
xã hội và công chúng. Hai mặt của quan hệ này không hề làm giảm sức mạnh
của quân đội. Thế thì…
6. Những gì làm
suy yếu quân đội?
Trong khi hầu hết các nước trên thế
giới, sức mạnh của quân đội là ở tính chuyên biệt và tính hiện đại, cũng như
đường hướng chiến lược của nó, thì tại Việt Nam, ngược lại, được nhấn mạnh hàng
đầu ở tính chính trị-xã hội và tư tưởng, tức phải nhận được sự lãnh đạo tuyệt đối,
toàn diện, trực tiếp của một đảng dân sự duy nhất, và phải trực tiếp tham gia
vào sinh hoạt chính trị dân sự để bảo đảm cho sự lãnh đạo đó.
Hãy thử có vài so sánh và đặt vài
câu hỏi, sẽ thấy ngay và thấy rõ, những gì làm suy yếu quân đội.
Việt Nam có một bờ biển trải dài,
năm 1974 đã mất toàn bộ Hoàng Sa, năm 1988 lại để mất một phần Trường Sa, khiến
Trung Quốc có cơ hội đứng chân tại nam Biển Đông, thay đổi cục diện địa-chính
trị. Vậy mà, ngoài việc vài năm gần đây mới khẩn cấp mua vũ khí hiện đại do đe dọa
từ biển, còn thì trên dưới 20 năm sau khi mất đá Gạc Ma, Việt Nam không
hề cải tổ quân đội hay có dự phóng hướng ra đại dương.
Trong khi đó, Đài Loan - hải đảo ở
đông bắc Biển Đông, thì từ những năm 1990 đã biết hiện đại hóa hải quân để
chung sống với bối cảnh địa-chiến lược biển đang manh nha những đổi thay.
Nhật Bản cũng nhìn xa như thế. Sau
sự kiện 11 tháng 9 (2001), tuy không ảnh hưởng đến mình nhưng nhận thức được
rằng cục diện thế giới chuyển sẽ biến mạnh từ đây, nên dù bị khống chế bằng
hiến pháp phi chiến tranh, họ vẫn nhanh chóng sửa luật để tham gia hoạt động
quân sự quốc tế và nâng cấp lực lượng vũ trang. Nhân đấy, họ kịp thời phát
triển hải quân vào lúc mà Trung Quốc đang âm thầm trỗi dậy.
Còn Philippines, một thành tố chính
của tranh chấp chủ quyền biển trong vùng, có thể là quốc gia yếu về quân sự,
nhưng chiến lược đồng minh và ngoại giao tiến công của họ lại là đối sách bổ
trợ hữu hiệu cho quân đội.
Như vậy, so tự thân và so với các
quốc gia hải dương khác, quân đội Việt Nam đã thật sự ở vào thế trì trệ
chiến lược và quân sự. Và việc đó xảy ra trong điều kiện sự lãnh đạo của
Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn luôn tuyệt đối và không hề bị ngắt quãng.
Đáng nói hơn, là dù có chủ trương
cải tổ cục bộ, lãnh đạo và quân đội Việt Nam cũng thiếu quyết tâm chính
trị để thực hiện. Đó là trường hợp quyết định chuyển giao các đơn vị
kinh tế của lực lượng vũ trang cho các tổ chức kinh tế, được đưa ra tại Hội nghị Trung
ương 4 khóa X (15-24-01-2007). Lúc đó, nguyên Tổng bí thư Lê
Khả Phiêu đã nhấn mạnh trước công luận,
rằng "Đã đến lúc
quân đội không nên làm kinh tế". Nhưng cho dù ý kiến của ông có
giãn ra về lộ trình so với khẳng định chung của Hội nghị, thì quyết sách này
cũng đã nhanh chóng rơi vào quên lãng.
Không phải và không chỉ vì nguyên
nhân về môi trường kinh tế, mà ngày nay quân đội phi kinh tế đã
là định đề hiển nhiên của một bộ máy quân sự chuyên nghiệp và hiện đại. Bởi chỉ
có thế, định chế này mới tránh được sự thao túng vật chất từ các phe phái trong
nước và thế lực ngoại bang, tránh sự đấu tranh nội bộ quân đội, giữa các đơn vị
kinh tế với nhau và giữa các đơn vị kinh tế với các đơn vị phi kinh tế, làm
giảm sự gắn kết và sức chiến đấu.
Chính vì lí do đó, làm nền cho những
dự phóng chiến lược, từ tháng 7-1998, Trung Quốc đã ra lệnh chấm
dứt hoạt động kinh tế của lực lượng vũ trang. Ở Việt Nam, đến gần 10
năm sau mới chạm đến giải pháp này. Đã vậy, trong khi họ thực hiện nhanh chóng,
để ngay năm sau đã có kết quả sơ bộ, thì ở ta, từ cả trăm cơ sở sản xuất mà
Bộ Quốc phòng phải "loay hoay", như lời Bộ trưởng Phùng Quang Thanh
vào năm 2007, thì đến nay, cả trăm doanh nghiệp
quân đội vẫn đang hoạt động[35].
Không một quân nhân cấp cao nào kêu
gọi cải tổ chiến lược cho quân đội. Không một sĩ quan nào nhắc đến chuyện ngưng
hoạt động kinh tế nhằm phi vụ lợi và triệt để chuyên nghiệp bộ máy quân sự.
Thay vào đó, khuếch trương sự thề nguyền trung thành đảng phái, hô hào và mở
rộng tính năng chính trị dân sự, liệu có bù đắp được cho sự thiếu vắng những
thay đổi cốt tử, trước thách thức nghiêm trọng và cận kề từ lân bang đã thực
hiện từ lâu và thành công những bước đi đó?
Trước biến động toàn cầu từ sự
"trỗi dậy hòa bình" của siêu cường mới, giới học giả quân sự khắp
nơi, kể cả ở Hoa Lục, tự nhận trách nhiệm nghiên cứu, góp phần cho việc bảo vệ
vị thế quốc gia mình. Chỉ tại Việt Nam, trên diễn đàn "chính thống",
duy nhất tướng Nguyễn Chí Vịnh và tướng hồi hưu Lê Văn Cương - một người là ý
kiến chính thức, người kia là ý kiến độc lập - lên tiếng về các vấn đề chiến
lược, sách lược. Và, để mặc cho trí thức ngoại giao và trí thức đa ngành,
"trong luồng" và "ngoài luồng", tự phát lo về các vấn đề
địa-chiến lược, địa-quân sự, giới tinh hoa trí thức quân sự dồn một lực
lượng mạnh, đánh mạnh vào các vấn đề chính trị nội địa, bằng những giáo điều
mạnh có từ những năm 1950 về trước. Vậy, liệu sự thụ động và chủ động trái
ngược này có khiến quân đội Việt Nam đủ mạnh trong bối cảnh chuyển đổi gay gắt
trên thế giới?
(Ở đây, nảy sinh một "câu hỏi
phụ", là trong giới tinh hoa trí thức vũ trang, bao nhiêu người có học vị,
học hàm xuất phát từ đúng chuyên môn binh nghiệp, bao nhiêu người nhận nó từ
các ngành văn, chính trị [Mác-Lê], sử [Đảng]; phải chăng nhóm sau chiếm [tuyệt]
đại đa số, và với "cơ cấu" như vậy, liệu quân đội Việt Nam có mạnh
lên về quân sự?)
Khi lực lượng tuyên giáo hùng hậu,
cả dân sự và quân sự, được dùng để trang bị cho binh lính và sĩ quan một tâm
thức chính trị hừng hực đối với "các thế lực thù địch" bên trong,
cùng một nhận thức quân sự hiếu hòa của những người bạn và ơn nghĩa đối với thế
lực xâm lăng biển đảo, thì liệu có tạo nên động lực mạnh cho
quân nhân lâm trận khi có biến từ bên ngoài?
Đó là mặt ý thức, còn về hành động,
tập trận phòng vệ chủ quyền thì ít mà cùng với công an thao diễn chống nội loạn
thì nhiều[36],
liệu có giúp quân đội tăng khả năng tác chiến với ngoại bang?
Và, khi nguồn lực vũ trang mãi tập
trung toàn cảnh cho "diễn biến hòa bình", liệu diễn biến
không hòa bình có không bị khuất lấp, lu mờ? Thực tế thì, đã có chuyện
hợp tác khai thác bauxite với nguy cơ Trung Quốc đứng chân ở Tây Nguyên, mà vẫn
có việc doanh nhân Hoa Lục, Hongkong, Đài Loan được thuê dài hạn hàng loạt đất
rừng biên giới, rồi lại tiếp tục đến chuyện sử dụng mặt biển gần quân cảng Cam
Ranh. Đã có vụ nhường chủ quyền thông tin tại website Hợp tác Kinh tế Thương
mại Việt - Trung, mà vẫn xảy ra chuyện sách giáo khoa tham khảo cho thiếu nhi
có "cờ nước" năm sao… Tất cả những vụ việc này lẽ ra phải được đối
phó từ trước bằng tầm nhìn và hoạch định chiến lược về an ninh - quốc phòng, lẽ
ra phải được phát hiện và ngăn chặn từ bộ máy chuyên trách của các lực lượng vũ
trang, và lẽ ra phải không có chuyện lặp đi lặp lại, năm này sang năm khác, sau
khi đã có tiền lệ.
Nay, không nhìn nhận thẳng thắn
những thế yếu mà lại làm "mạnh" lực lượng vũ trang bằng cách thúc đẩy
cho một việc mà gần 60 năm nắm chính quyền không hề làm, một việc mà cả thế
giới không ai làm, liệu sẽ tạo được sự thay đổi thực tiễn, hữu ích nào cho quân
đội?
7. Bằng câu chữ
có điều khiển được sự trung thành?
Trong cuộc tranh luận hiện nay, việc
dùng con chữ để làm sai lệnh lí luận và thực tế lịch sử, nhằm chứng minh cho
được phải hiến định quân đội trung thành với Đảng, đã ở mức đáng lưu tâm.
Trước hết, việc trung thành
của quân đội và tính chính trị hay phi chính trị, dù có giao thoa nhau ở một
phạm vi nhất định, vẫn là hai vấn đề khác nhau.
Trung thành với
tổ quốc (đất nước, dân tộc) là một thuộc tính phi thời gian (thời nào cũng
thế), phi không gian (ở đâu cũng thế), và phi điều kiện của quân đội. Từ hình thức đơn sơ nhất cho đến biến thể khả dĩ nào sau này, đó là điều
mà quân đội không thể thoái thác, thay đổi hay tự định đoạt, bất kể
diễn tiến xã hội ra sao.
Trong khi đó, cấu trúc chính trị
tương thuộc, hình thái thẩm quyền và chức năng, là những điều có thể thay đổi
trong quá trình tiến hóa của quân đội. Với tư cách thực thể sức mạnh tập trung
của xã hội, việc can dự hay không can dự vào đời sống chính trị dân sự là vấn
đề của quân đội thời hiện đại, mà việc tốt - xấu thế nào và định hình ra sao,
đã được nói đến bên trên.
Do vậy, từ điều đương nhiên là ở
những khía cạnh khác nhau, mọi thực thể xã hội đều tự thân mang tính chính trị,
mà ở quân đội thể hiện ở việc là cấu thành của nhà nước, để lập tức khẳng định
nó phải trung thành với Đảng Cộng sản, là sự quy kết hoàn toàn tùy tiện, trong
khi giữa hai điều đó là một khoảng trống thực tế và lí luận không thể lấp bằng
những dòng chữ.
Tuy vậy, việc cố lấp cho được vẫn đã
diễn ra. Cùng những luận cứ chính, các tiểu tiết mang dáng dấp xảo thuật cũng
được vận dụng cho việc đó. Ngoài những vấn đề đã phân tích, dưới đây xin nhắc
đến một số điểm ít nhiều cần lưu ý.
Đầu tiên, như trình bày ở phần đầu,
đã có sự diễn đạt hoàn toàn sai sự thật về diễn tiến tư tưởng của Hồ Chí Minh,
khi cho rằng câu "trung với nước, hiếu với dân" chỉ ra đời trong bối
cảnh tình thế, còn việc Đảng lãnh đạo quân đội thì Hồ Chí Minh đã khẳng định
ngay từ đầu.
Kế đến, lấy nội dung "chính trị
trọng hơn quân sự" từ chỉ thị thành lập Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng
quân để chứng minh quân đội phải thiên về chính trị, là cách biện luận rất thô
thiển, bởi hai lẽ. Một là, nếu quân đội mà lại xem quân sự nhẹ hơn
chính trị, thì không lẽ có tổ chức dân sự nào khác sẽ đặt quân sự nặng hơn
chính trị thay cho nó, vì một khi đã định hình các cộng đồng lãnh thổ, dứt
khoát phải có một định chế vũ trang đặt quân sự lên hàng đầu. Hai là, chỉ
thị đó không phải là huấn thị tuyệt đối cho quân đội ở mọi thời kì,
mà chỉ có giá trị trong hoàn cảnh lịch sử-cụ thể lúc đó: Việt Nam
Tuyên truyền Giải phóng quân chưa phải là quân đội, "[nó] là đội tuyên
truyền", có nhiệm vụ dẫn dắt xây dựng thêm nhiều đội quân khác, từ đó mà
định hình nên quân đội.
Quay sang bên ngoài, cáo buộc những
người "phản bội" cao nhất trong Đảng Cộng sản Liên Xô đã dùng chính
quân đội nã đạn tăng vào tòa nhà Xô viết Tối cao, khai tử chính quyền
công-nông-binh, là đánh tráo lịch sử. Đúng ra, chính cuộc đảo chính tháng
8-1991 chống Gorbachev, có sự tham gia của quân đội, khiến xã hội càng ruồng
rẫy hệ thống cộng sản đã có mới là điều thúc đẩy Liên Xô thêm nhanh chóng sụp
đổ[37].
Khi đó, xe tăng bao vây trụ sở Xô viết Tối cao theo lệnh của nhóm đảo chính,
nhưng trước sự đấu tranh của nhân dân, quân nhân đã quay ngược nòng súng, bảo
vệ tòa nhà này. Không phát đạn tăng nào được bắn ra.
Không lâu sau khi Liên Xô tan rã,
tháng 9-1993, tại nước Nga, Boris Yeltsin (1931-2007) giải tán Quốc hội để bầu
cử sớm. Phe chống đối bất tuân, tuyên bố phó tổng thống lên nắm quyền. Đầu
tháng 10, bạo động xảy ra. Quân đội đã đứng về phía tổng thống dân cử đầu tiên
của nước Nga, nã pháo vào
tòa nhà Quốc hội, nơi những người chống đối đang cố thủ. Đây là hệ
quả của cuộc tranh chấp giữa các lực lượng chính trị, hoàn toàn không liên can
đến việc trung thành hay không với Đảng Cộng sản, hay với chuyện sụp đổ của
Liên Xô.
Cũng tráo đổi như thế nhưng lùi xa
thời gian hơn, là việc lấy chuyện đàn áp khởi nghĩa nô lệ để
lập tức kết luận nhà
nước La Mã đàn áp nhân dân, như một phần nhằm chứng minh
lịch sử, rằng quân đội luôn phục vụ cho nhà nước của giai cấp này đồng thời với
trấn áp giai cấp khác. Nhưng, nếu người viết bài đó đã biết đến công
dân tự do thì không thể không biết rằng trong xã hội đấy, dù có những
người phải tự bán mình làm nô lệ, người thì bị bắt đi bán, người là con cái của
nô lệ…, nhưng phần lớn trong số họ vẫn là chiến tù ngoại tộc. Người nô lệ phải
lao động trực tiếp và khổ ải, nhưng thành phần còn lại của xã hội là những
chiến binh, thương gia, chính trị gia, nhà điêu khắc, nhà khoa học…, tức tất
thảy những người phi nô lệ khác, đã góp phần lớn định hình nền văn minh Hi Lạp
- La Mã cổ đại. Họ là bộ phận rất lớn nhân dân không bị đàn áp, theo nghĩa đối
kháng xã hội.
Kiểu lập luận một bước hoán chuyển
con chữ là đã quy kết được ngay hiện thực cũng được thực hiện cho thời hiện
đại. Có ý kiến cho
rằng không ít quốc gia mà quân đội phải tuyên thệ trung thành với tổng thống
hay chủ tịch nước, "cũng chính là [trung thành] với lãnh tụ của đảng cầm
quyền". Điều này, ở vế trước, nếu có động tác tuyên thệ như thế (ở nghi lễ
nhậm chức?) chăng nữa, thì vẫn khác với việc hiến định như ở Việt Nam đang muốn
thực hiện. Còn ở vế sau thì có thể khẳng định ngay, là hoàn toàn sai.
Nguyên thủ quốc gia ở các xã hội đa
nguyên có thể là chủ tịch hay thành viên ưu tú của một đảng. Nhưng một khi được
bầu vào cương vị đó, nhân vật này đã được xã hội thừa nhận là người
đứng đầu toàn thể quốc gia, vượt lên mọi đảng phái. Bản thân nguyên thủ,
khi nhậm chức, phải tuyên thệ phụng sự quốc gia và trung thành với hiến pháp
chứ không phải với riêng đảng của mình[38].
Không phải là tất cả, nhưng phần
nhiều các quốc gia theo thể chế tổng thống hay bán tổng thống, nguyên thủ đồng
thời cũng là tổng tư lệnh quân đội. Một khi tổng thống đã tuyên thệ vì quốc gia
và hiến pháp, thì việc quân đội phục tùng người này chỉ mang ý nghĩa trung
thành với quốc gia và hiến pháp chứ không phải với đảng của nguyên thủ. Và,
quan trọng hơn, quân đội phải tuân phục nguyên thủ là người của bất kì
chính đảng nào, miễn được bầu chọn hợp pháp, chứ không hề phải trung thành
chỉ với người của một đảng độc tôn.
Ngoài ra, việc quân đội chịu sự
thống lĩnh của một nhân vật không phải là quân nhân chính là thể hiện đặc trưng
phi chính trị của quân đội, chứ không phải ngược lại.
Bởi thế, tại Hoa Kì hay Pháp…, khi
tổng thống là người của Cộng hòa hoặc Dân chủ, hay từ phe hữu hoặc phe tả, đều
không có chuyện tu chính hiến pháp để quân đội trung thành với đảng của nguyên
thủ lúc đó. Và cũng bởi thế, tại Venezuela, từ năm 1999 đến nay, không có
chuyện hiến định quân đội dành riêng cho Phong trào Đệ ngũ Cộng hòa (Fifth
Republic Movement) hay Đảng Xã hội Chủ nghĩa Thống nhất (United Socialist
Party) của Chavez nhằm giữ lấy sức mạnh bạo lực để xây dựng chủ nghĩa xã hội
kiểu Mỹ Latin.
Xa hơn việc hoán chuyển, có cả
chuyện dựng đứng con chữ để chứng minh tính đảng phái cho quân đội. Đó là
việc nhập nhằng,
từ chỗ trưng ra nhận định từ năm 1960 của Clinton Rossiter (1917-1970) về nền
chính trị phân đôi tại Hoa Kì[39],
để lập tức cho rằng vào 2 năm cuối nhiệm kì đầu của Obama, hai đảng tranh giành
sự ủng hộ của quân đội cho riêng mình. Thế nhưng, sự thật là, ngoài việc hiến
pháp Hoa Kì ngay từ đầu đã phi chính trị hóa quân đội bằng việc trao cho tổng
thống quyền thống lĩnh các lực lượng quân sự, trên thực tế cũng không ghi nhận
bất kì dấu hiệu nhỏ nhất nào về tranh chấp hay tranh thủ quyền lực vũ trang
trong thời gian tại vị của Tổng thống Obama[40].
Ngoài những chi tiết trên, cũng cần
lưu ý đến việc khẳng định câu chữ không căn cứ vào kiến thức liên quan cơ bản.
Đó là việc cho rằng trong
lịch sử, quân đội chưa bao giờ là lực lượng xã hội tự lập, để chứng minh quân
đội phải đặt dưới sự lãnh đạo của lực lượng cầm quyền. Vậy thì, Engels nói đến
"quân đội nhân dân" ở thời cổ đại là gì, rồi việc cả ba nhà kinh điển
đều đòi dưới chủ nghĩa xã hội phải giải tán quân đội thường trực để vũ trang
toàn dân, là gì, nếu không phải là lực lượng tự lập?
Vẫn còn những điều khác nhưng không
nhất thiết phải liệt kê tất cả, vì dù sao, câu chữ có được vận dụng như thế nào
thì cũng không thay đổi được thực tế khi đã chín muồi.
Như đã thấy ở Liên Xô, quân đội tuân
lệnh những người cộng sản cứng rắn, tham gia cuộc đảo chính tháng Tám 1991. Ba
nhân vật đứng đầu bộ máy quân sự, công an và phản gián đều có mặt trong nhóm
chính biến. Thế nhưng xe tăng, súng ống và binh lính cũng chỉ giúp họ trụ được
có 3 ngày (19-21-08-1991). Ngoài vai trò nổi bật của Yeltsin, người dân đã thức
tỉnh, không chấp nhận hành động quân sự phi pháp. Còn quân nhân - những chiến
sĩ-công dân - đã không mù quáng mà phục tùng sự lãnh đạo tuyệt đối và trực tiếp
từ những người đứng đầu bộ máy bạo lực vũ trang, để lăn xích tăng càn quét hay
nổ súng về phía nhân dân.
Dù sao, nếu không đồng ý với trường
hợp Liên Xô vì cho rằng có sự "phản bội" của Gorbachev, hãy quay sang
Romania. Đất nước này, từ cuối những năm 1950 đã tách khỏi ảnh hưởng của Liên
Xô. Cho đến cuối năm 1989, nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Romania không hề có
cải tổ, không hề có "Gorbachev", và đương nhiên không hề có ý tưởng
phi chính trị hóa quân đội. Nhưng việc không có liên hệ chính trị với khối Xô
viết - Đông Âu và tuyệt đối "kiên định" chủ nghĩa xã hội cũng không
thể giúp nước này tồn tại như một ốc đảo giữa những thay đổi đã đến hạn.
Tháng 12-1989, khi có phản kháng đường phố
ở Timisoara, trung thành với Đảng Cộng sản và lãnh tụ Ceausescu (1918-1989),
quân đội và công an liền thẳng tay tàn
sát. Đổ máu lại càng khiến chống đối dâng cao ở nhiều nơi. Sau vụ
cách chức và giết bộ trưởng Bộ quốc phòng vì không ra lệnh nổ súng vào người
biểu tình ở Bucharest, quân đội ngã về phía nhân dân. Sau phiên xử chóng vánh,
vợ chồng nhà độc tài đã bị chính những người lính mà vài hôm trước còn tôn thờ
quyền lãnh đạo tuyệt đối của mình nã đạn vào. Tất cả sự kiện diễn ra chỉ hơn
một tuần (16 - 24-12-1989).
Quân đội tại Liên Xô và Romania trở
súng không phải vì giới lãnh đạo thiếu sáng suốt và sự trung kiên để sớm đưa ra
giải pháp hiến định lực lượng vũ trang phải trung thành với Đảng. Ở những xã
hội độc tôn thì toàn bộ guồng máy xã hội - đương nhiên kể cả quân đội và công
an - đều đã "tự nhiên" vận hành bằng sự trung thành đó. Và sự mặc định
này còn có giá trị và hiệu lực gấp vạn lần những gì thể hiện ở hiến pháp. Toàn
bộ hệ thống giáo dục, tuyên giáo và bộ máy bạo lực đã định vị sự trung thành đó
nơi mỗi con người, từ thuở bé thơ, bằng hàng hàng lớp lớp câu chữ. Nhưng thực
tế vẫn xảy ra như đã xảy ra, bởi:
Trước thực trạng qua nhiều thập
niên, khát khao đổi thay của xã hội, khi đã hội đủ các yếu tố, sẽ đến lúc không
thể bằng mệnh lệnh quân đội và bạo lực quân sự mà đảo ngược được.
Trái lại, cho dù lãnh đạo Đảng hay
lãnh đạo quân đội có muốn thế, kể cả dùng giải pháp đổ máu, thì như một đặc
trưng tự thân, cuối cùng quân đội cũng vẫn sẽ chọn con đường trung
thành với đất nước và nhân dân qua việc bất tuân ý chí chủ quan đảng
phái.
Quân đội cũng chỉ là một tập hợp
những con người, nên trong những trường hợp cụ thể, nói quân đội cũng chỉ là sự
thể hiện chung chung, vì quyết định và thực thi quyết định quân sự là ở quan
chức, sĩ quan hay binh lính, những quân nhân-con người, chiến sĩ-công dân. Với
tư cách này, họ hành động như những chủ thể tự chủ - không như
"những cái máy vũ trang", như như Lenin nói từ đầu thế kỷ XX - chứ
không phải như những robot
chỉ biết tuân thủ tuyệt đối những mệnh lệnh tuyệt đối, trực
tiếp và toàn diện của người khác. Do vậy, dưới bất kì chế độ nào, ở
những tình huống khẩn trương, từ sĩ quan cho đến binh sĩ, hoặc vì chính nghĩa,
hoặc vì tư lợi và cơ hội, đều có thể có quyết định riêng, không tùy thuộc vào
lãnh đạo hay chỉ huy, và bất chấp mọi thứ vũ khí tư tưởng đã trang bị cho họ. Chơi
con cờ sức mạnh vũ trang trong các vấn đề đối nội, sẽ luôn có hai khả năng trái
ngược nhau.
Không những vậy, bạo lực sẽ
được đáp trả bằng bạo lực, và trong những tình trạng bất ổn, hành động man
rợ sẽ nhận lấy kết cục dã man. Biện pháp hòa bình sẽ kết thúc bằng trạng thái
hòa bình, càng dùng bạo lực thì hậu quả sẽ càng tang thương - cho cả hai phía.
Điều đó không chỉ xảy ra ở năm 1989 và 1991 mà còn hiển hiện gần đây, ở cuộc
cách mạng Mùa xuân Ả Rập vốn còn đang tiếp diễn.
Đấy mới chính là những bài
học cần cảnh báo, chứ không phải cảnh báo bằng kết luận theo lối cũ, tức
lại dùng câu chữ để quy buộc tuyệt đối lực lượng vũ trang về mình, nhằm
dọn đường cho phương án bạo lực khi cần.
Từ năm 1989 đến nay, duy nhất Trung
Quốc thành công trong việc sử dụng quân đội đàn áp ý nguyện đổi mới. Điều đó
không chỉ vì ở sự kiện Thiên An Môn, giới sinh viên và trí thức vẫn còn ở trạng
thái đơn lẻ, chưa có sự tham gia rộng khắp của các lực lượng xã hội khác, mà
còn ở văn hóa chính trị của họ. Mấy ngàn năm qua, ở đất nước này, tâm thức
thắng cho kì được, tranh giành cho kì được đã khiến họ sẵn sàng gây đổ máu cho
đồng tộc lẫn lân bang.
Người Việt không thể học theo cái
văn hóa ấy!
Họ có thể thắng bằng xe tăng cán
người ở quảng trường, nhưng sẽ không thắng được lịch sử. Sẽ đến lúc có sự phán
xét công bằng, bằng hình thức này hay hình thức khác. Mọi hành động bạo lực của
giới quân sự và độc tài, từ Âu sang Á, từ Mỹ Latin sang Cận Đông, đều đã chứng
minh như thế.
H. Mondjian, một tác giả marxist,
khi phê phán những người đề cao bạo lực, chủ trương dùng chiến tranh để mở rộng
phe xã hội chủ nghĩa, có nói rằng: "Coi chiến tranh và bạo lực chính trị
là nhân tố quyết định lịch sử là không đúng. Chiến tranh không thể sinh ra hình
thái kinh tế-xã hội mới, cũng chẳng thủ tiêu được một chế độ xã hội đang có sức
sống" [41].
Để đầy đủ, cần bổ sung cho ông một ý: Đồng thời, bạo lực chính trị và chiến
tranh chống lại nhân dân không thể tiêu diệt sự khai sinh xã hội mới, cũng
chẳng thể cứu được một chế độ đã không còn sức sống.
Tháng 3 &
4-2013
© 2013 Lê Tuấn Huy &
pro&contra
Phụ lục
Quân đội và
cách mạng[42]
Lenin
Cuộc khởi nghĩa ở Xê-va-xtô-pôn ngày
càng mở rộng. Tình hình đang tiến gần đến kết cục. Những người lính thủy và
binh lính đấu tranh cho tự do đã loại bỏ bọn chỉ huy. Trật tự được duy trì
nguyên vẹn. Chính phủ chưa diễn lại được trò hề bỉ ổi như trong sự kiện
Crôn-stát, chưa gây nên được một cuộc tàn sát nào. Hạm đội đã không chịu ra
khơi và đang uy hiếp thành phố, nếu người ta tìm cách đàn áp những người khởi
nghĩa. Trung úy hải quân Smít vì "cả gan" tuyên bố sẽ dùng vũ khí để
bảo vệ những tự do đã hứa hẹn trong Đạo dụ ngày 17-10 mà đã bị cách chức thì
giờ đây đã nắm lấy chức vụ chỉ huy tàu Ô-tsa-cốp. Như báo "Nước Nga"
đã cho biết, hôm nay, ngày 15 là hạn cuối cùng cho lính thủy đầu hàng.
Do đó, chúng ta ở vào ngay đêm trước
của cái giờ phút quyết định. Mấy ngày sắp tới - có thể là mấy giờ - sẽ chỉ rõ
những người khởi nghĩa sẽ thắng không, hay là họ sẽ bị đánh bại, hay là một
hiệp định nào đó sẽ được ký kết. Vô luận thế nào, những sự kiện ở Xê-va-xtô-pôn
chỉ ra rằng chế độ nô lệ cũ trong quân đội - chế độ biến người lính
thành những cái máy vũ trang, biến họ thành công cụ trấn áp mọi nguyện vọng tự
do, đã hoàn toàn phá sản.
Cái thời đại mà quân đội Nga vượt
biên giới nước Nga để đàn áp cách mạng - như năm 1849 - đã qua không bao giờ
trở lại. Ngày nay quân đội đã kiên quyết li khai hẳn với chế độ chuyên chế.
Chưa phải toàn bộ quân đội đều đã trở thành cách mạng. Giác ngộ chính trị của
binh lính và lính thủy còn rất thấp. Nhưng điều quan trọng là ý thức đã được
thức tỉnh, binh sĩ đã bắt đầu phong trào của mình, tinh thần tự do đã thấm vào
trại lính ở khắp mọi nơi. Trại lính ở Nga thường tồi tệ hơn bất cứ nhà tù
nào; không ở đâu cá tính bị trấn áp và áp bức như trong trại lính;
không ở đâu lại dùng nhiều nhục hình, đánh đập, lăng mạ đối với con người đến
như thế. Và trại lính đó cũng đang trở thành một lò lửa cách mạng.
Những sự kiện ở Xê-va-xtô-pôn không
phải đơn độc và ngẫu nhiên. Chúng ta sẽ không nói về những mưu đồ trực tiếp
khởi nghĩa trước kia trong hải quân và quân đội. Chúng ta hãy so sánh những tia
lửa ở Pê-téc-bua với đám cháy ở Xê-va-xtô-pôn. Chúng ta hãy nhớ lại những yêu
sách mà binh sĩ trong các đơn vị quân đội ở Pê-téc-bua hiện đang đề ra (những
yêu sách đó đã được đăng trong số báo ngày hôm qua của chúng ta). Bản kê những
yêu sách đó là một văn kiện tuyệt diệu biết bao! Nó chỉ ra một cách rõ ràng
biết bao, rằng quân đội nô lệđang biến thành quân đội cách mạng.
Hiện nay có lực lượng nào có thể cản trở được sự truyền bá những yêu sách như
vậy trong toàn hải quân và lục quân không?
Những binh sĩ Pê-téc-bua muốn được
cải thiện về ăn uống, áo quần, nhà ở, tăng thêm lương bổng, rút ngắn thời hạn
phục vụ và thời gian tập luyện hàng ngày. Nhưng trong những yêu sách
của họ thì những yêu sách khác - mà chỉ có người binh sĩ - công dân mới có thể
đề ra - đã chiếm nhiều chỗ hơn. Quyền mặc quân phục đi dự mọi cuộc họp,
"như mọi công dân", quyền đọc và giữ tất cả các báo trong doanh trại,
tự do tín ngưỡng, sự bình đẳng về quyền lợi của tất cả các dân tộc, xóa bỏ hoàn
toàn mọi nghi thức biểu thị tôn kính cấp trên ở ngoài doanh trại, xóa bỏ lính
cần vụ, xóa bỏ tòa án quân sự và giao mọi vụ án của tòa án quân sự cho tòa án
dân sự phổ thông xét xử, quyền đề xuất, đệ trình những đơn khiếu nại tập thể,
quyền tự vệ khi chỉ huy có bất kì một ý định nhỏ muốn đánh. Đó là những yêu
sách chủ yếu nhất của binh lính Pê-téc-bua.
Những yêu sách đó chỉ rõ rằng tuyệt
đại bộ phận quân đội đã đồng tình với những người khởi nghĩa Xê-va-xtô-pôn đang
đấu tranh giành tự do.
Những yêu sách đó chỉ rõ rằng những
câu nói của bọn tôi tớ của nền chuyên chế về tính trung lập của quân đội, về sự
cần thiết phải giữ cho quân đội đứng ngoài chính trị v. v. là giả dối, rằng
những lời nói đó không thể mong được binh lính đồng tình một chút nào.
Quân đội không thể và không nên
trung lập. Không lôi kéo quân đội vào chính trị - đó là khẩu hiệu của bọn tôi
tớ giả nhân giả nghĩa của giai cấp tư sản và của chế độ Nga hoàng, bọn này
trong thực tế bao giờ cũng đã lôi kéo quân đội vào chính trị phản động, biến
binh lính Nga thành tôi tớ của bọn Trăm đen, thành những kẻ đồng lõa với cảnh
sát. Không thể đứng ngoài cuộc đấu tranh của toàn dân giành tự do. Kẻ
nào có thái độ thờ ơ đối với cuộc đấu tranh ấy thì kẻ đó ủng hộ sự hoành hành
của chính phủ cảnh sát, chính phủ này hứa hẹn tự do chẳng qua là để nhạo báng
tự do.
Yêu sách của những binh sĩ - công
dân, thực chất là yêu sách của Đảng Dân chủ - xã hội, yêu sách của mọi đảng
cách mạng, yêu sách của những công nhân giác ngộ. Gia nhập hàng ngũ những người
đấu tranh cho tự do, chạy sang phía nhân dân, điều đó sẽ đảm bảo cho sự nghiệp
của tự do thắng lợi và những yêu sách của binh sĩ được thực hiện.
Nhưng để cho những yêu sách đó được
thực hiện một cách thực sự đầy đủ và vững chắc, thì còn phải tiến lên một ít
nữa. Cần phải tập trung tất cả những nguyện vọng riêng biệt của những binh sĩ
bị sự khổ dịch đáng nguyền rủa của chế độ trại lính đày đọa thành một đơn thỉnh
nguyện hoàn chỉnh. Và những yêu sách đó được tập trung lại sẽ có nghĩa
là: xóa bỏ quân đội thường trực, thay thế nó bằng vũ trang toàn dân.
Quân đội thường trực ở bất cứ đâu và
trong mọi nước đều chủ yếu dùng để chống kẻ thù bên trong hơn là để dùng chống
lại kẻ thù bên ngoài. Ở bất cứ đâu quân đội thường trực cũng trở thành
công cụ của thế lực phản động, tôi tớ của tư bản trong cuộc đấu tranh chống lại
lao động, cũng là tên đao phủ đối với tự do của nhân dân. Trong cuộc cách
mạng giải phóng vĩ đại của chúng ta, chúng ta sẽ không chỉ dừng lại ở những yêu
sách cục bộ. Chúng ta hãy đào bỏ tai họa tận gốc. Chúng ta hãy hoàn
toàn xóa bỏ quân đội thường trực. Hãy để cho quân đội hòa vào quần chúng vũ
trang, hãy để cho quân đội dạy tri thức quân sự của mình cho nhân dân, hãy xóa
bỏ trại lính và thay thế nó bằng trường quân sự tự do. Không một lực lượng
nào trên thế giới dám xâm phạm đến nước Nga tự do, nếu thành trì của tự do đó
là nhân dân vũ trang đã xóa bỏ đẳng cấp quân sự, đã biến tất cả các binh sĩ
thành công dân và đã biến tất cả mọi công dân có thể cầm súng thành binh sĩ.
Kinh nghiệm của Tây Âu đã chỉ rõ tất
cả tính chất phản động của quân đội thường trực. Khoa học quân sự đã chứng minh
rằng chế độ dân cảnh có thể hoàn thành nhiệm vụ quân sự cả trong chiến tranh
phòng ngự lẫn trong chiến tranh tấn công. Cứ để cho giai cấp tư sản giả nhân giả
nghĩa hoặc đa cảm mơ ước về giải trừ vũ trang. Khi nào trên thế giới còn người
bị áp bức và bóc lột, - thì chúng ta phải thực hiện vũ trang toàn dân chứ không
phải là giải trừ vũ trang. Chỉ có vũ trang toàn dân mới đảm bảo đầy đủ
tự do. Chỉ có vũ trang toàn dân mới hoàn toàn đánh đổ thế lực phản động. Chỉ
trong điều kiện thực hiện những cải cách đó thì hàng triệu quần chúng lao động
mới thực tế được hưởng tự do chứ không phải chỉ một nhúm bọn bóc lột là có tự
do.
Viết ngày 15 (28) tháng 11-1905
Đăng ngày 16-11-1905 trên báo
"Đời sống mới", số 14
Ký tên: N. Lê-nin
(Lenin: Toàn tập, Nxb
Chính trị Quốc gia, HN, 2005, T. 12, tr. 134-138)
[1] Đã
có thông tin về Dự thảo 2,
và cả Dự thảo 3 nhưng
chưa (hay sẽ không?) công bố chính thức. Trong bài này, vẫn nói đến dự thảo đầu
tiên.
[2] Đến
thời điểm này, những bài mà tôi biết, là:
1. 19-02-2013, QĐND, Trung tướng
PGS, TS Nguyễn Tiến Bình, Không có quân
đội đứng ngoài chính trị.
2. 27-02-2013, VTV, Thu Trà [ghi ý
kiến của Đại tá Bùi Quang Cường], "Phi
chính trị hóa quân đội" là luận điệu phản động.
3. 28-02-2013, QĐND, Thuý An và Thuỳ
Linh, Không thể
chấp nhận quan điểm "phi chính trị hoá Quân đội".
4. 28-02-2013, ĐCSVN, Đại tá, TS
Nguyễn Văn Quang, "Quân
đội không thể và không nên trung lập" - Lịch sử đã cảnh báo.
5. 05-03-2013, ND, Vũ Tiến
Anh, "Quân
đội ta trung với Ðảng, hiếu với dân…".
6. 14-03-2013, VNN, L. Thư [ghi ý
kiến của Thiếu tướng GS Bùi Phan Kì và TS Cao Đức Thái], "Phi
chính trị hóa, quân đội thành đội quân robot" (Link bản khác
tại VnExpress).
7. 17-03-2013, TTXVN, Trung tướng
PGS, TS Tô Lâm, "Phi
chính trị hóa lực lượng vũ trang là mắc kế địch".
8. 17-03-2013, QĐND, Lệ Chi - Vọng
Đức, Quân đội
trung lập về chính trị: Đừng mơ hồ.
9. 18-03-2013, VOV, TS. Trương Minh
Tuấn, Bản chất
chính trị của quân đội nhân dân Việt Nam.
10. 24-03-2013, QĐND, Trung tướng
Nguyễn Thanh Tuấn, Đạo lí và
lịch sử về sự lãnh đạo của Đảng đối với quân đội.
11. 28-03-2013, QĐND, Trung tướng
Nguyễn Văn Thanh, Không thể
"phi chính trị hóa" quân đội.
Và, từ trước đợt góp ý sửa đổi hiến
pháp, đã có những bài tương tự:
12. 08-12-2008, QĐND, Nguyễn Ngọc
Hồi, Quân đội
không thể phi chính trị.
13. 04-10-2012, ND, Trung tướng, TS
Võ Tiến Trung, Phòng, chống
khuynh hướng "phi chính trị hóa" trong Quân đội.
[3] Hồ
Chí Minh: Toàn tập, Nxb. CTQG, HN. 2000, T. 11, tr. 350.
[4] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 3, tr. 507-508.
[5] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 4, tr. 239.
[6] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 4, tr. 149.
[7] Năm
1950, báo này sáp nhập với báo Quân du kích, thành báo Quân
đội Nhân dân (BBT Hồ Chí Minh Toàn tập).
[8] Hồ
Chí Minh: Sđd, T. 5, tr. 115.
[9] Nay
là Trường Sĩ quan Lục quân I (BBT Hồ Chí Minh Toàn tập).
[10] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 5, tr. 432.
[11] Hồ
Chí Minh: Sđd, T. 6, tr. 261.
[12] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 6, tr. 272-273.
[13] Hồ
Chí Minh: Sđd, T. 12, tr. 293.
[14] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 5, tr. 94-95.
[15] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 7, tr. 480-482.
[16] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 11, tr. 371-375.
[17] Hồ
Chí Minh: Sđd, T. 11, tr. 504.
[18] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 12, tr. 90.
[19] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 12, tr. 558.
[20] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 5, tr. IX; T. 6, tr. XI.
[21] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 4, tr. 149; T. 5, tr. 640.
[22] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 12, tr. 510.
[23] Xem:
Hồ Chí Minh: Sđd, T. 12, tr. 491-506.
[24] Bản
thân Marx không tuyệt đối hóa 5 hình thái kinh tế xã hội khi ông từng nói đến
"phương thức sản xuất châu Á" và những hình thức sở hữu khác có trong
lịch sử. Về sau, việc phân kì lịch sử kiểu hình thái đã bị chính giới sử học
marxist-leninist phê bình, bởi ngoài cung cách gắn chặt với các cặp giai cấp,
lịch sử còn và phải được tiếp cận dưới nhiều chiều cạnh mới có thể có được cái
nhìn toàn diện hơn. Xem: Marx-Engels: Tuyển tập, Nxb Sự thật, HN,
1981-1984, T. II, tr. 638; và: Guy Boudé - Hervé Martin: Các trường
phái sử học, Phạm Quang Trung và Vũ Huy Phúc dịch, Viện Sử học Việt Nam,
HN, 2001, tr. 368-370, 400-408.
[25] Marx-Engels: Sđd,
T. III, tr. 60.
[26] Xem:
Marx-Engels: Tuyển tập, Nxb Sự thật, HN, 1981-1984, T. VI, tr. 184,
251-252.
[27] Marx-Engels, Toàn
tập, Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 1994, T. 14, ST, tr. 11.
[28] Trường
hợp Khối NATO (1948-) và Khối Warsaw (1955-1991) cũng không phải là hai quân
đội của hai giai cấp, mà là hai liên minh của các quân đội quốc gia.
[29] Xem:
Lương Ninh (cb): Lịch sử thế giới cổ đại, Nxb Giáo dục, HN, 1998,
tr. 204-238.
[30] Xem:
Nguyễn Gia Phu, Nguyễn Văn Ánh, Đỗ Đình Hãng, Trần Văn la: Lịch sử thế
giới trung đại, Nxb Giáo dục, HN, 1999, tr. 45-57.
[31] Xem: Sđd,
tr. 145-151.
[33] Dẫn
lại: R.J. May & Viberto Selochan (ed.): The Military and Democracy in Asia
and the Pacific, ANU E Press, Canberra, 2004, p.10.
Các chính quyền quân sự ở châu Á mà
tôi nhắc đến bên trên, được nghiên cứu cụ thể trong công trình này. Về trường
hợp Chile, mà chính quyền quân sự để lại hệ quả thế nào và cần chuyển đổi ra
sao, có thể tham khảo một chuyên luận được viết 8 năm sau khi Pinochet không
còn nắm quyền: Military and
Politics: Weaknesses in Chilean Democracy.
[34] Lenin: Toàn
tập, Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 2005, T. 12, tr. 136. Xem toàn văn
bài Quân đội và cách mạng ở Phụ lục, cuối bài này của tôi.
[35] Theo Bill
Hayton, vào thời điểm Hội nghị Trung ương 4 khóa X, "Quân đội
Việt Nam nắm trong tay một công ty viễn thông, một ngân hàng, một công ty tàu
biển, nhiều nhà máy dệt và cả một hệ thống nhà hàng khách sạn. Tổng cộng có gần
250 doanh nghiệp quân đội". Hiện nay, con số này tại website của Cục Kinh tế - Bộ Quốc phòng là
109. Như vậy, việc thực hiện quyết định của Hội nghị Trung ương 4 đã được cải
biên thành "tái cấu trúc" kinh tế quân đội.
[36] Những
sự kiện mà tôi đọc được:
- Tháng 5-2011, hàng ngàn hộ ở Thanh
Hóa thiếu đói, chính quyền
xin trợ cấp gạo, thì công an, bộ đội biên phòng và Bộ chỉ huy Quân
sự tỉnh diễn tập rầm
rộchống gây rối, bạo loạn.
- Tháng 8-2011, diễn tập khu vực
phòng thủ Ninh Thuận và Vĩnh Long (Hai
bản tin này gần như nhau. Chi tiết bản tin thứ hai cho thấy đây không phải là
diễn tập quân sự chuyên nghiệp của quân đội, mà diễn tập có sự tham gia của
quần chúng, với mục đích trị an).
- Tháng 7-2012, Quân khu 7 diễn
tập chống bạo loạn vũ trang lật đổ chính quyền có lực lượng nước ngoài can
thiệp.
- Tháng 10-2012, diễn tập chống bạo
loạn tại Điện Biên.
- Tháng 11-2012, Sóc Trăng diễn
tập trấn áp bạo loạn.
- Tháng 12-2012, diễn tập chống bạo
loạn hàng không và trấn áp biểu
tình.
[37] Tài
liệu sử học Việt Nam đã sớm ghi nhận như thế. Xem: Nguyễn Anh Thái (cb): Lịch
sử thế giới hiện đại, Nxb Giáo dục, HN, 2000, tr. 456-457.
[38] Về
nguyên thủ quốc gia, xem: Nguyễn Đăng Dung (cb): Giáo trình luật hiến
pháp của các nước tư bản, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, HN, 1998, tr.
167-183. Tuyên thệ nhậm chức và vai trò của nguyên thủ đối với quân đội ở Hoa
Kì, Pháp, Anh, Đức, Nhật: xem phần Phụ lục, ở hiến pháp tương ứng. Đối với
nguyên thủ Nga, xem: Dương Xuân Ngọc, Lưu Văn An (cb): Thể chế chính
trị thế giới đương đại, Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 2003, tr. 210-214.
[39] Clinton
Rossiter: Parties and
politics in America, Cornell University Press, Ithaca,
N.Y., 1960.
[40] Nguyên
Bộ Trưởng Quốc phòng R. Gates, trong lần dự lễ tốt nghiệp tại Học viện Hải quân
Hoa Kì năm 2007, đã nói với cử
tọa rằng Quốc hội, tự do báo chí và quân đội phi chính trị là
những thứ cần thiết cho một đất nước tự do, để nhấn mạnh trách nhiệm báo cáo
trung thực của quân đội đối với cơ quan lập pháp và trước báo giới. Qua đó có
thể thấy, một quân đội phi chính trị không chỉ trực thuộc vô điều kiện vào hành
pháp, mà còn phải chịu sự giám sát của lập pháp và công luận, chứ không phải
dựa vào sức mạnh mà "tự trị", xem các cơ chế xã hội khác là kẻ thù
khi họ giám sát mình.
[41] H.
Môm-gian: Những cột mốc của lịch sử, Nxb Sách giáo khoa Mác-Lênin,
HN, 1986, tr. 192. (Bản tiếng Pháp: H. Momdjian: Les jalons de
l’histoire; La doctrine Marxiste des formations économiques et sociales,
Moscou: Ed. du Progrès, 1981)
[42] Những
chỗ in nghiêng là LTH lưu ý.
L.T.H
Được đăng bởi bauxitevn 26/07/2017
https://boxitvn.blogspot.com/2017/07/quan-oi-va-su-trung-thanh.html#more
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét